herb gminy Smętowo Graniczne, 
    projektu p. Macieja Boryły,
nauczyciela plastyki ze Smętowa

***** SMĘTOWO GRANICZNE *****



CZERWIŃSK




kościół parafialny pod wezwaniem
Ciała i Krwi Pańskiej w Smętowie 
(klknij, by powiększyć zdjęcie)

Historia Smętowa Granicznego sięga czasów starego osadnictwa pomorskiego, o czym świadczą badania archeologiczne.Według przekazów ustnych nazwa Smętowo pochodzi od słów smętno względnie smętek, to znaczy zły duch. W 1326 roku używana była nazwa Smantow, w 1453 roku - Smathow, nazwa niemiecka brzmiała Smentau, po wyzwoleniu używano nazwy Smętowo, a od 1953 roku stosowana jest nazwa Smętowo Graniczne. Pierwsza wzmianka o Smętowie pochodzi dopiero z 1326 roku, kiedy żył Peregryn ze Smętowa (Peregrinus de Smantow).

kościół parafialny pw. Ciała i Krwi Pańskiej i plebania - widok od ulicu Starogardzkiej, kliknij, by powiększyć zdjęcie W pierwszej połowie XV wieku dobra Smętowa i część dóbr Frący należały do Piotrasza syna Dytrycha z Milwy (Milerwski), z ziemi nowskiej. W drugiej połowie XVI wieku Smętowo stanowiło własność szlachecką, którą użytkowali: Z. Bochliński, herbu Chomąto, z pochodzenia Prus; S. Kopycki, herbu Oszczep, Pomorzanin i A. Brandt, herbu Pochodnia. W 1648 roku miejscowość była w posiadaniu Krzysztofa Czapskiego. W 1885 roku folwark w Smętowie należał do królewskiej domeny w Ostrowitem powiatu kwidzyńskiego.

dworzec kolejowy 
(klknij, by powiększyć zdjęcie)

Początek XX wieku był dla Smętowa okresem pomyślnym i przyniósł wiele zmian w infrastrukturze miejscowości. W związku z budową kolei żelaznej relacji Smętowo - Skórcz - Starogard i Smętowo - Opalenie - Kwidzyń rozbudowano w 1904 roku urządzenia dworca, który otrzymał nazwę Smętowo (dawniej Czerwińsk).

za widoczną wieżą ciśnień znajduje się nastawnia kolejowa - miejsce pierwszego dworca kolejowego w Smętowie 
(klknij, by powiększyć zdjęcie) Urząd pocztowy również otrzymał nazwę Smętowo (budynek poczty wybudowano około roku 1900).

kościół parafialny z 1904 r., pod wezwaniem Ciała i Krwi Pańskiej - widok od strony parkingu przykościelnego 
(klknij, by powiększyć zdjęcie)
Kościół w stylu neogotyckim o smuklej wieży wysokości 25 metrów (wymiary kościoła: długość 30 m, szerokość 15 m) mogący pomieścić 1000 ludzi, wraz z plebanią wybudowane w 1904 roku, położone przy ulicy Starogardzkiej (droga krajowa nr 231) stanowią z daleka widoczny, charakterystyczny punkt Smętowa. Podczas okupacji aresztowano ks. radcę Pawła Szynwelskiego za organizowanie potajemnych zebrań patriotycznych, pierwszego proboszcza tutejszej parafii p.w. Ciała i Krwi Pańskiej - tablica poświęcona jego pamięci znajduje się wewnątrz kościoła. W chwili obecnej, proboszczem kościoła parafialnego w Smętowie, jest ksiądz radca Zdzisław Osiński.

kapliczka Matki Boskiej, przed parkingiem przykościelnym
(klknij, by powiększyć zdjęcie)

Komendntem gminnym konspiracyjnej organizacji "Gryf Pomorski" był Poroziński. Na cmentarzu parafialnym znajdują się groby żołnierzy kampanii wrześniowej i powstania warszawskiego 1944 roku. Na byłym budynku szkoły znajduje się tablica pamiątkowa ku czci nauczyciela Jana Kosznickiego, zamordowanego w 1939 roku. Jego imieniem nazwano także ulicę, przy której znajduje się były budynek szkoły. Smętowo zostało wyzwolone 20 lutego 1945 roku.

pawilon handlowy w budowie


W 1949 roku na gruntach Państwowego Funduszu Ziemi powstało PGR. W latach 1961 - 1964 wybudowano warsztat remontowo-usługowy Kółek Rolniczych, powstał Spółdzielczy Ośrodek Rolny, osiedle zelektryfikowano. W latach 1963-1964 wybudowano pawilon handlowy GS. Powstają nowe osiedla mieszkaniowe. Ulice otrzymały swoje nazwy.

Smętowo leży na wysokości 86 - 91 m n.p.m. Zachodnio-północnym skrajem miejscowości płynie (nieposiadający nazwy) rów, który wpada do jeziora Smarżewskiego.

osiedle Przylesie 
(klknij, by powiększyć zdjęcie) Teren, na którym leży Smętowo jest terenem pagórkowatym, o urozmaiconej rzeźbie. Od strony miejscowości Smarżewo (ul. Wałowa) następuje uskok (pozostałość moreny czołowej), tworząc kotlinę urozmaiconą małymi stawami. Północno-wschodnia część Smętowa otoczona jest lasami. W lasach tych, 3 km od Smętowa znajduje się jezioro Smarżewskie.



kliknij tutaj, by wysłać do mnie maila!

powrót na początek strony





***** CZERWIŃSK *****



skrzyżowanie dróg Kopytkowo-Bobrowiec-Kolonia Ostowicka, widoczny w głębi kościół parafialny 
(klknij, by powiększyć zdjęcie)

W chwili obecnej nie znajdziemy na nowych mapach miejscowości o tej nazwie w gminie Smętowo Graniczne. Rozbudowując się, połączył się Czerwińsk na trwałe, z jeszcze nie tak dawno, administracyjnie występującą oddzielnie, miejscowością Smętowo. Decyzją Rady Gminy Smętowa, obu miejscowościom nadano jedną wspólną nazwę - Smętowo. Stacja kolejowa nosi nazwę Smętowo Graniczne.

Historycznie jednak rzecz biorąc, miejscowość Czerwińsk istniała i warto zatem poznać jej dzieje.

budynek Poczty Polskiej
(klknij, by powiększyć zdjęcie)

Topograficzna nazwa utworzona jest z formantem -sk. Należy sądzić, że podstawą derywacji jest jakiś przymiotnik, związany z wyrazem czerwony. Prawdopodobnie chodzi tu o miejsce o czerwonej, czyli najmniej urodzajnej glebie, posiadającej bowiem rudę żelaza. W 1789 roku folwark w tej miejscowości określano nazwą Czerwińsk, prawdopodobnie także od nazwiska, bodajże XV wiecznego recerza Czerwińskiego.

budynek Banku Spółdzielczego, Przychodni Lekarskiej i apteki 
(klknij, by powiększyć zdjęcie)

Czerwińsk leży na wysokości 75 - 89 m n.p.m., tuż na wschód od stacji kolejowej Smętowo Graniczne. Wieś ma charakter zwarty, rozbudowany.W 1931 roku Czerwińak zajmował obszar 260 ha, a w 1960 roku 280 ha. Badania archeologiczne wskazują, że miejscowość od dawna była zasiedlona, chociaż w dokumentach pisanych nazwa tej miejscowości pojawia się dopiero w 1326 roku. W wojnie trzynastoletniej oddział krzyżacki, maszerujący z Nowego nad Wisłą do Starogardu Gdańskiego, zatrzymał się tu na odpoczynek. Wszystko wskazuje na to, że w XV wieku miejscowość należała do rycerza Czerwińskiego, a później do kasztelana ostrowickiego, po którego potomkach zachował się do dzisiaj dwór w Ostrowitem. W 1580 roku Czerwińsk stanowił własność Konopackich, herbu Odwaga, pochodzących z Prus, choć w 1597 roku były w Czerwińsku trzy dwory szlacheckie. Pod względem sądowym, skarbowym i sejmikowym Czerwińsk należał wówczas do powiatu nowskiego. W 1682 roku dobra w Czerwińsku użytkował jeden właściciel. Warto także zwrócić uwagę na to, że w Czerwińsku był także jeden ogrodnik.

zabytkowy dom przy ulicy Dworcowej 
(klknij, by powiększyć zdjęcie) W 1700 roku majątek należał do wdowy po wojewodzie malborskim, Erneście Denhofie. Dnia 13 stycznia 1807 roku, w sąsiedztwie, między wsiami Ostrowite a Pieniążkowo, stoczył potyczkę z Prusakami oddział legionów polskich Henryka Dąbrowskiego, pozostający pod dowództwem gen. Komierowskiego. Z pola walki Polacy uprowadzili śmiertelnie rannego generała Komierowskiego, który w Nowem nad Wisłą zmarł i tam też został pochowany. W 1810 roku Czerwińsk należał do powiatu kwidzyńskiego. Po 1823 roku połączono Czerwińsk szosą ze Starogardem Gdańskim (poprzez Skórcz). 19 lipca 1852 roku przez stację kolejową Czerwińsk, która usytuowana była tam, gdzie dzisiaj znajduje się południowe stawidło PKP, przejechał, z Bydgoszczy do Tczewa, pierwszy pociąg parowy. W 1880 roku wieś Czerwińsk i dobra folwarczne należały do Smarżewa. W 1885 roku wybudowano nową stację kolejową, na północnym wschodzie Czerwińska, nazwaną Smętowo. Około 1900 roku powstał urząd pocztowo-telefoniczny. Rozbudowa węzła kolejowego doprowadziła do skolonizowania niemieckiego miejscowości Czerwińsk i Smętowo. W latach 1920 - 1932 Czerwińsk należał do zachodniej części powiatu gniewskiego.

ulica Kolejowa, po lewej stronie bloki kolejowe 
(klknij, by powiększyć zdjęcie) W 1930 roku parcelacja objęła 324 ha gruntów znajdujących się w granicach miejscowości Smarżewo, Czerwińsk i Kulmaga, a będących własnością Niemca - Zygfryda Kreise. W 1934 roku z tegoż majątku rozpalcelowano dodatkowo 35 ha. Zabudowania pofolwarczne zajęła służba folwarczna. Powstało także 18 tak zwanych poniatówek. W okresie międzywojennym katolicy urządzili kaplicę, a samodzielna parafia powstała w 1937 roku.

restauracja POD LIPAMI na placu przed dworcem kolejowym 
(klknij, by powiększyć zdjęcie)

02 września 1939 roku do Czerwińska wkroczyły czołgi niemieckie. W latach okupacji hitlerowcy wysiedlili z gospodarstw rolnych 24 polskie rodziny (w znacznej części do obozu w Potulicach). W 1939 roku Niemcy zamordowali kierownika szkoły powszechnej, Jana Kosznickiego, którego imieniem nazwana jest w chwili obecnej ulica, przy której znajdowała się szkoła powszechna, a na ścianie byłego budynku szkoły znajduje się tablica pamiątkowa, poświęcona pamięci Jana Kosznickiego. W 1949 roku, w obozie, w Oświęcimiu, zginął rolnik z Czerwińska - Augustyn Pałubicki. 20 lutego 1945 roku Czerwińak został wyzwolony


W 1953 roku, w Ilustrowanym Kurierze Polskim, na stronie 6 tej gazety pojawił się następujący artukuł:

Z wizytą u 14-letniego Antoniego Maślaka

fragment artykułu w gazecie Ilustrowany 
Kurier Polski z 1953 roku, kliknij, by powiększyć fragment artykułu

135 kg i 2,12 m wzrostu

"W gromadzie Czerwińsk w pow. Starogardzkim mieszka rodzina Maślaków. Stary Maślak – to właściciel 8-hektarowego gospodarstwa, które musi wyżywić liczną, bo złożoną z 8 osób rodzinę. Stary Maślak, dziś już wdowiec, nie byłby znany w okolicy, gdyby nie posiadał 14- letniego syna, który jest fenomenem natury.

14-letni Antoś Maślak ze swoim ojcem, kliknij, by powiększyć zdjęcie Z czasem wiadomość ta poczęła docierać do miast, wzbudzając ogólną sensację. Odwiedziliśmy, więc rodzinę Maślaków zasięgnęliśmy bliższych informacji. Kiedy przybyliśmy na miejsce, stary Maślak wiedział, o co nam chodzi i od razu przedstawił nam swego syna. Przed nami stanął olbrzym. W pierwszej chwili nie mogliśmy zrozumieć, aby ten stojący przed nami olbrzym miał zaledwie 14 lat i był chłopcem, a nie dojrzałym mężczyzną. Podał nam rękę mocno nas uścisnął i zaczął opowiadać historię swego krótkiego życia. Antoś Maślak ma wzrostu 2,12 m i waży 135 kg . Ponieważ jest wysokiego wzrostu i silnej budowy, na Antosia Maślaka nie ma ani gotowych ubrań, ani też butów. …. swego syna obuwie. Nie mało natrudził się szewc, zanim sporządził specjalne kopyto, a następnie uszył buty juchtowe. Antoś posiada, bowiem rozmiar butów duży, a numeracja ich wynosi 48.

Kiedy urodził się nam Antoś, 6(3) skolei syn, ciągnie Maślak, ważył 7,6 kg, mimo, że żona moja, zmarła przed dwoma laty, była kobietą szczupłą i niskiego wzrostu. Już wówczas sąsiedzi powiedzieli nam, że będzie z niego atleta. A kiedy miał Antoś 5 lat, to swobodnie nosił swych rówieśników na rękach.

Z biegiem lat chłopiec rósł i mężniał, rozrastał się nie tylko fizycznie, ale i umysłowo. Z czasem, mając lat 10, uzyskał 177 cm wzrostu.

Antoś Maślak, mimo najszczerszych chęci, nie może się uczyć. Ma osłabiony wzrok. Nie widzi liter i małych przedmiotów, natomiast przedmioty większe i znajdujące się dalej, widzi dobrze. Tę wadę wzroku należałoby usunąć, dlatego też ojciec Antosia liczy, że lekarze Akademii Medycznej w Gdańsku dokonają operacji i Antoś będzie mógł uczęszczać do szkoły. Dziś Antoś pomaga ojcu w gospodarstwie, mimo, że ciężko się porusza. Ten chłopiec o spokojnych oczach, dobrotliwej twarzy i lekko-falistych włosach ma doskonały apetyt. Jednorazowo może zjeść jeden kg chleba. Chłopiec marzy o operacji oczu. Niewątpliwie władze nasze zainteresują się nim i okażą mu swą pomoc."

_______________________________________________________________________________em


Antosiem zainteresowała się Akademia Medyczna w Warszawie. Postanowiono przeprowadzić badania i operację. Antoś był wówczas szczęśliwy. Ale badania wykazały guz mózgu. Operacja nie powiodła się. Antoś wkrótce zmarł.



W 1954 roku przyłączono Czerwińsk do powiatu starogardzkiego. W 1956 roku powstała OSP. W latach 1961 - 1964 wybudowano kosztem 300 000 złotych agronomówkę I typu, a za 52 000 złotych zbiornik przeciwpożarowy.

bloki kolejowe 
(klknij, by powiększyć zdjęcie) W tym też czasie następuje częściowa elektryfikacja osiedla i dalsza jego rozbudowa o kilkadziesiąt domów mieszkalnych. W 1880 roku wieś liczyła 16 osób, a osiedle kolejowe 60 osób (w tym 33 katolików i 27 ewangielików). W 1885 roku wieś i osiedle zamieszkiwało 175 osób, w 1921 roku było 162 mieszkańców (w tym 156 Polaków), w 1931 roku mieszkały 72 osoby, w 1960 - 688 osób, a w 1965 roku już było 754 mieszkańców.

bloki kolejowe
(klknij, by powiększyć zdjęcie)

W ostatnich latach Rzeczypospolitej szlacheckiej istniała w Czerwińsku szkoła elementarna, którą prowadziły siostry benedyktynki z Grudziądza. W 1880 roku istniała szkoła ludowa i szkoła mleczarska dla kobiet. W 1890 roku przystąpiono do budowy nowej, dwuklasowej, szkoły elementarnej. W okresie międzywojennym, w budynku tej szkoły, w niedzielę, odbywały się publiczne nabożeństwa katolickie. Kierownik szkoły i działacz społeczny, Jan Kosznicki, jako przewodniczący rady dworskiej (1928 - 1934), to znaczy organu reprezentującego wszystkich robotników zatrudnionych w miejscowym majątku Niemca - Zygfryda Kreise, ujmował się często za wyzyskiwanymi ludźmi. Z tego też powodu był wrogiem Niemców. a po wkroczeniu wojsk hitlerowskich do Czerwińska, jego los był przesądzony. Zginął, jako polski nauczyciel, patriota.

budynek Urządu Gminy w Smętowie Granicznym
(klknij, by powiększyć zdjęcie) Po wyzwoleniu powstała siedmioklasowa szkoła podstawowa. W latach 1961 - 1964, dużym nakładem 1 120 000 złotych wybudowano nowy pawilon szkolny. W jego budowie, w znacznym stopniu, brała udział miejscowa ludność. Także w latach 1961 - 1964 powstała Szkoła Przysposobienia Rolniczego. W rozbudowę szkół znaczny wkład pracy włożył ich kierownik i działacz społeczny Józef Kiżewski, byłu członek ruchu oporu o pseudonimie "Karafa". W chwili obecnej przy ulicy Gdańskiej mieści się Zespół Szkół Gospodarki Żywnościowej, oraz Zespół Kształcenia i Wychowania, w którego skład wchodzą: Publiczne Przedszkole, Publiczna Szkoła Podstawowa i Publiczne Gimnazjum.


kliknij tutaj, by wysłać do mnie maila!

powrót na początek strony